The Socio-Political Views of Heraclitus of Ephesus

 

This item is provided by the institution :
Academy of Athens

Repository :
Research Centre for Greek Philosophy

see the original item page
in the repository's web site and access all digital files of the item*
use
the file or the thumbnail according to the license:
CC BY-NC-SA 4.0

Attribution-NonCommercial-ShareAlike
share






The Socio-Political Views of Heraclitus of Ephesus

Κεσσίδης, Θεοχάρης

Σκοπός του συγγραφέα αυτής της μελέτης είναι να δείξει, ότι η κρατούσα αντίληψη, σύμφωνα με την οποία η στάση του Ηρακλείτου απέναντι στους πολλούς είναι υπερβολικά αρνητική, δεν είναι ορθή. Έτσι, πολλοί μελετητές του Ηρακλείτου, διαφόρων μάλιστα πολιτικών αποχρώσεων, τον θεωρούν πεπεισμένο αντιδημοκράτη και αντιδραστικό. Σ΄ αυτούς ανήκουν, όπως ενδεικτικά αναφέρει ο συγγραφέας, οι Th. Gomperz, V. F. Asmus, Α. F. Losev και Κ. R. Popper. Απ΄ αυτούς ο Α. F. Losev βλέπει στον Ηράκλειτο μια σύνθεση αριστοκρατικής και δημοκρατικής νοοτροπίας. Την αριστοκρατική του διάθεση την βλέπει στις κοινωνικές και πολιτικές του αντιλήψεις, ενώ τη δημοκρατική του αντίληψη τη βλέπει στην κοσμολογία του. Ο συγγραφέας βρίσκει ενδιαφέρουσα την άποψη εκείνων που δέχονται (Πβ. Μ. Marcovich και G. Vlastos) ότι ο Ηράκλειτος ήταν τελικά υπέρμαχος μιας μετριοπαθούς δημοκρατίας, γιατί είχε αντιληφθεί καλά ότι ο καιρός της αριστοκρατικής κυριαρχίας είχε πια παρέλθει. Όταν λοιπόν ο Ηράκλειτος εμφανίζεται υπέρμαχος μιας άκρατης αριστοκρατίας «εις εμοί μύριοι, εάν άριστος η» (Απόσπ. 49, πβ. απόσπ. 33), δεν επιδοκιμάζει μια αριστοκρατική απολυταρχία ή τυραννία αλλά εννοεί βασικά (Πβ. G. Vla¬stos) την υπεροχή του νόμου που εκφράζεται αντιπροσωπευτικά ως «βουλή του ενός» (Πβ. απόσπ. 33), του άριστου και μετριοπαθούς, που ενσαρκώνει το νόμο, γιατί ο νόμος αποτελεί για τον Ηράκλειτο την υπέρτατη αρχή κάθε πολιτείας και κοινωνίας (Πβ. απόσπ. 44 και 114). Η στάση, δηλ. ο σεβασμός, του ανθρώπου απέναντι στο νόμο, έχει για τον Ηράκλειτο καθοριστική σημασία και όχι η καταγωγή ή άλλα κριτήρια. Μολαταύτα ο συγγραφέας καταλήγει τελικά ότι ο Ηράκλειτος δεν ήταν υπέρμαχος μιας μετριοπαθούς δημοκρατίας, αλλά μιας μετριοπαθούς αριστοκρατίας, γιατί νομίζει ότι η μετριοπαθής αριστοκρατία φαίνεται να ταιριάζει περισσότερο στην Ηρακλειτική αντίληψη της λέξης: «άριστος» σχετικά με τη γνώση, το πνεύμα και την εφαρμογή των νόμων. Γιατί οι νόμοι συνοψίζουν κατά τη γνώμη του συγγραφέα τις γενικές αρχές του δικαίου, που εκφράζουν τα κοινά συμφέροντα των πολιτών και ενσαρκώνουν έτσι αντικειμενικές αξίες και όχι αυθαίρετες ατομικές επιδιώξεις ή και επιδιώξεις ακόμη κάποιας πλειοψηφίας, εφόσον αυτή δεν εκφράζει τον λεγόμενο κοινό λόγο (Πβ. απόσπ. 1 και 2), που αποτελεί το έσχατο κριτήριο της αλήθειας και του αγαθού. Ένα κριτήριο που πρωταρχικά δεν εκφράζει ποσοτικές (οι πολλοί) αλλά ποιοτικές σχέσεις (ο εις και ο άριστος). Προκειμένου να ενισχύσει ο Ηράκλειτος το κύρος και την αξία του νόμου δεν διστάζει να του δώσει κάποια μεταφυσική διάσταση, αφού τον συνδέει με το «θείον» (Πβ. απόσπ. 114). Ο Ηράκλειτος, καταλήγει ο συγγραφέας, δεν ήταν εναντίον των βασικών αρχών της δημοκρατίας, όπως είναι ή ισότητα των ανθρώπων έναντι του νόμου και το δικαίωμα του κάθε πολίτη να εκφράζει ελεύθερα τη γνώμη του. Ο Ηράκλειτος — που πρέπει ασφαλώς να κατανοηθεί μέσα στα χρονικά και τοπικά πλαίσια που προσδιορίζουν τη ζωή του, και σ΄ ένα βαθμό τη σκέψη του—, παρά την όποια αριστοκρατική του διάθεση ή και υποτίμηση ακόμα των πολλών, προέταξε αξιοκρατικά την υπεροχή του νόμου και το κοινό συμφέρον. Η αρνητική στάση του απέναντι στους πολλούς δεν οφείλεται σε μια προκατειλημμένη ή αυθαίρετη προτίμηση των ολίγων και αρίστων, και περιφρόνηση των πολλών, αλλά εξαρτάται βασικά από το κατά πόσον οι μεν ή οι δε συμβαίνει να εκφράζουν θετικότερα ορισμένες ανθρώπινες αξίες.

Επετηρίδα

Ιστορία της Φιλοσοφίας
Ηράκλειτος
Προσωκρατική Φιλοσοφία
Κοινωνία
Πολιτική


1983-1984

Text

Greek
English



*Institutions are responsible for keeping their URLs functional (digital file, item page in repository site)