Οι κοινωνίες «θυμούνται», όπως και οι άνθρωποι, έστω και αν θυμούνται με διαφορετικό τρόπο. Η γνώση του λαϊκού πολιτισμού δεν προέρχεται μόνο από τα αντικείμενα που διασώθηκαν στον χρόνο, αλλά και από τις αφηγήσεις, τις πρακτικές, τις γνώσεις και τις εμπειρίες που μεταδόθηκαν από γενιά σε γενιά. Αυτές οι άυλες εκφάνσεις του πολιτισμού – τα ήθη και έθιμα, οι παραδόσεις, οι τεχνικές, οι δοξασίες, η προφορική λογοτεχνία και οι καθημερινές πρακτικές – αποτελούν σήμερα αναγνωρισμένο πεδίο πολιτιστικής κληρονομιάς. Σύμφωνα με τη Σύμβαση της UNESCO για τη Διαφύλαξη της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς (2003), πρόκειται για πρακτικές, γνώσεις και εκφράσεις που οι ίδιες οι κοινότητες αναγνωρίζουν ως μέρος της πολιτισμικής τους ταυτότητας.
Η καταγραφή αυτού του πλούτου υπήρξε διαχρονικά έργο της λαογραφικής και εθνογραφικής έρευνας. Μέσω των «αποστολών» μελέτης του λαϊκού πολιτισμού στην ελληνική ύπαιθρο τις μεταπολεμικές δεκαετίες, με καταγραφές, συνεντεύξεις, παρατηρήσεις και συστηματική τεκμηρίωση, ερευνητές, εκπαιδευτικοί, φοιτητές και τοπικοί συλλογείς κατέγραψαν πολύτιμες πληροφορίες για τον τρόπο ζωής των κοινοτήτων του ελληνικού χώρου. Οι χειρόγραφες αυτές καταγραφές συνιστούν μαρτυρίες ενός κόσμου που μεταβαλλόταν διαρκώς και σήμερα φθίνει, διασώζοντας φωνές, εμπειρίες και γνώσεις που σε πολλές περιπτώσεις έχουν πλέον εκλείψει.
Η επιτόπια έρευνα υπήρξε θεμελιώδης μέθοδος της ελληνικής λαογραφίας ήδη από τα τέλη του 19ου αιώνα. Η ανάπτυξη ερωτηματολογίων, οδηγιών συλλογής υλικού και δικτύων συνεργατών επέτρεψε τη συγκρότηση εκτεταμένων αρχείων, τα οποία καταγράφουν με συστηματικό τρόπο τις εκφράσεις του παραδοσιακού βίου σε ολόκληρο τον ελληνικό κόσμο. Σήμερα, στην εποχή των ψηφιακών ανθρωπιστικών σπουδών και της συμμετοχικής τεκμηρίωσης, οι συλλογές αυτές αποκτούν νέα σημασία, καθώς συνδέουν την επιστημονική έρευνα με τις ίδιες τις κοινότητες που παράγουν και διαφυλάσσουν την πολιτιστική κληρονομιά.
Οι χειρόγραφες λαογραφικές συλλογές εκτός από αρχεία πληροφοριών για τον παραδοσιακό βίο, αποτυπώνουν τους τρόπους με τους οποίους οι κοινότητες θυμούνται, αφηγούνται και νοηματοδοτούν το παρελθόν τους. Η σύγχρονη λαογραφική και εθνογραφική έρευνα αντιμετωπίζει τη μνήμη ως μια δυναμική κοινωνική διαδικασία, μέσα από την οποία οι άνθρωποι συγκροτούν συλλογικές ταυτότητες και επαναπροσδιορίζουν τη σχέση τους με τον τόπο και την ιστορία τους.
Οι αφηγήσεις, τα τραγούδια, οι παραδόσεις, οι περιγραφές εθίμων και οι προσωπικές μαρτυρίες που περιλαμβάνονται στα λαογραφικά τετράδια αποτελούν μορφές κοινωνικής μνήμης. Μέσα από αυτές αναδύονται οι αξίες, οι εμπειρίες και οι τρόποι ζωής των τοπικών κοινωνιών, ενώ παράλληλα διαμορφώνονται οι μηχανισμοί με τους οποίους οι κοινότητες αναπαριστούν τον εαυτό τους στον χρόνο. Η καταγραφή της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς δεν είναι επομένως μόνο πράξη τεκμηρίωσης, αλλά και διαδικασία διατήρησης και ανανέωσης της συλλογικής μνήμης.
Κεντρική θέση στην ιστορία της ελληνικής λαογραφικής έρευνας κατέχει το Λαογραφικό Αρχείο, που ιδρύθηκε το 1918 από τον πρωτοπόρο λαογράφο Νικόλαος Πολίτης. Καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών, ιδρυτής της Ελληνικής Λαογραφικής Εταιρείας και του περιοδικού Λαογραφία, ο Πολίτης θεμελίωσε τις μεθόδους συστηματικής συλλογής και ταξινόμησης του λαογραφικού υλικού. Μέσα από ένα εκτεταμένο δίκτυο συνεργατών – εκπαιδευτικών, λογίων και φίλων της λαογραφίας – συγκεντρώθηκαν χιλιάδες χειρόγραφες μαρτυρίες από ολόκληρη την Ελλάδα, οι οποίες καταγράφουν παραδόσεις, τραγούδια, δοξασίες, έθιμα και πρακτικές της καθημερινής ζωής.
Ιδιαίτερη σημασία είχαν τα ειδικά ερωτηματολόγια που χρησιμοποιήθηκαν για την τεκμηρίωση του παραδοσιακού βίου, τα οποία συνέβαλαν στη συγκρότηση ενός ενιαίου πλαισίου καταγραφής και στην ανάπτυξη συγκριτικών μελετών για τον ελληνικό λαϊκό πολιτισμό.
Ένα ακόμη σημαντικό σώμα τεκμηρίων αποτελεί η συλλογή χειρογράφων του Λαογραφικού Αρχείου και της Μουσειακής Συλλογής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών. Οι συλλογές αυτές συγκροτήθηκαν κυρίως από φοιτητές στο πλαίσιο επιτόπιας έρευνας, ακολουθώντας τις μεθοδολογικές οδηγίες του λαογράφου Γεωργίου Κ. Σπυριδάκη και αργότερα της καθηγήτριας Μαρίας Μηλίγκου-Μαρκαντώνη.
Τα χειρόγραφα καλύπτουν σχεδόν ολόκληρο το φάσμα του λαϊκού πολιτισμού: κατοικία, ενδυμασία, διατροφή, επαγγέλματα, κοινωνικές σχέσεις, εορταστικούς κύκλους, τραγούδια, παραμύθια, παροιμίες, τοπικές παραδόσεις και προφορικές μαρτυρίες. Συχνά συνοδεύονται από φωτογραφίες, χάρτες, σχέδια, δείγματα υφαντικής και χειροτεχνίας, καθώς και έγγραφα της καθημερινής ζωής, όπως προικοσύμφωνα και συμβόλαια, που προσφέρουν πολύτιμες πληροφορίες για την κοινωνική και οικονομική ιστορία των τοπικών κοινοτήτων.
Η γεωγραφική κάλυψη των συλλογών είναι εξαιρετικά εκτεταμένη, περιλαμβάνοντας περισσότερους από 1.200 οικισμούς της Ελλάδας, καθώς και τεκμήρια από την Κύπρο, τη Μικρά Ασία και τον Πόντο. Χρονικά, οι καταγραφές εκτείνονται από τη δεκαετία του 1960 έως σήμερα, διασώζοντας μνήμες και πρακτικές που ανάγονται συχνά στον 19ο και στις αρχές του 20ού αιώνα.
Μέσα από τα χειρόγραφα αυτά αναδύεται ένας πολύχρωμος χάρτης του ελληνικού λαϊκού πολιτισμού. Πρόκειται για τεκμήρια, που πέραν του παρελθόντος, κατέγραψαν και τον τρόπο με τον οποίο οι τοπικές κοινότητες θυμούνταν, αφηγούνταν και επαναπροσδιόριζαν την πολιτισμική τους ταυτότητα.
Η έκθεση αναδεικνύει τη σημασία αυτών των καταγραφών ως πολύτιμων κιβωτών γνώσης και μνήμης, καλώντας μας να ανακαλύψουμε την πολιτιστική κληρονομιά του τοπικού, του καθημερινού, του μικρού και ανθρώπινου.
Η θεματική έκθεση περιλαμβάνει τεκμήρια από τους εξής φορείς:
