Οι κοινωνίες θυμούνται, όπως θυμούνται και οι άνθρωποι.
Όχι μόνο μέσα από τα μνημεία και τα αντικείμενα που διασώθηκαν στον χρόνο, αλλά και μέσα από τις αφηγήσεις, τις συνήθειες, τα τραγούδια, τις γνώσεις και τις εμπειρίες που πέρασαν από γενιά σε γενιά. Εκεί όπου η μνήμη συναντά την καθημερινότητα, γεννιέται αυτό που σήμερα αναγνωρίζουμε ως άυλη πολιτιστική κληρονομιά: οι πρακτικές, οι τεχνικές, οι παραδόσεις και οι τρόποι ζωής που οι ίδιες οι κοινότητες αναγνωρίζουν ως μέρος της ταυτότητάς τους, όπως ορίζει και η Σύμβαση της UNESCO για τη Διαφύλαξη της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς (2003).
Πίσω από κάθε χωριό της Ελλάδας κρύβεται ένας κόσμος από ιστορίες. Ένα τραγούδι που τραγουδιόταν στον τρύγο, μια συνταγή που περνούσε από μητέρα σε κόρη, ένα ξεχασμένο επάγγελμα, η ντοπιολαλιά, οι γιορτές, οι δοξασίες, οι παραδόσεις του τόπου.
Οι χειρόγραφες λαογραφικές καταγραφές διασώζουν ακριβώς αυτόν τον κόσμο. Μέσα από περισσότερους από 1.000 οικισμούς της Ελλάδας και της Κύπρου, αλλά και ορισμένους της Μικράς Ασίας και του Πόντου, ο επισκέπτης μπορεί να αναζητήσει το δικό του χωριό και να ανακαλύψει εικόνες της καθημερινής ζωής περασμένων γενεών: την κατοικία και την ενδυμασία, τις καλλιέργειες και τα επαγγέλματα, τα έθιμα του κύκλου της ζωής, τα τραγούδια, τα παραμύθια, τις παροιμίες και τις προφορικές μαρτυρίες των ανθρώπων που έζησαν εκεί.
Στις σελίδες αυτών των τετραδίων ζωντανεύουν κόσμοι που έχουν πια χαθεί. Σχέδια, συνταγές, δείγματα υφαντικής και χειροτεχνίας, αλλά και φωτογραφίες και έγγραφα της καθημερινής ζωής, όπως προικοσύμφωνα και συμβόλαια, συνθέτουν ένα πολύτιμο αποτύπωμα της κοινωνικής και πολιτισμικής ιστορίας των τοπικών κοινοτήτων.
Η συστηματική καταγραφή αυτού του πλούτου υπήρξε έργο της ελληνικής λαογραφίας ήδη από τα τέλη του 19ου αιώνα. Με επιτόπια έρευνα, συνεντεύξεις, παρατηρήσεις και ειδικά ερωτηματολόγια, ερευνητές, εκπαιδευτικοί, φοιτητές αλλά και άνθρωποι των τοπικών κοινωνιών συνέβαλαν στη συγκρότηση εκτεταμένων αρχείων που καταγράφουν τις εκφράσεις του παραδοσιακού βίου σε ολόκληρο τον ελληνικό κόσμο.
Κεντρική θέση στην ιστορία αυτής της προσπάθειας κατέχει το Λαογραφικό Αρχείο, που ίδρυσε το 1918 ο Νικόλαος Πολίτης, θεμελιωτής της ελληνικής λαογραφικής επιστήμης. Μέσα από ένα ευρύ δίκτυο συνεργατών συγκεντρώθηκαν χιλιάδες χειρόγραφες μαρτυρίες για τα ήθη, τα έθιμα, τα τραγούδια και τις καθημερινές πρακτικές των τοπικών κοινωνιών.
Αντίστοιχα, η συλλογή χειρογράφων του Λαογραφικού Αρχείου και της Μουσειακής Συλλογής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών συγκροτήθηκε κυρίως από φοιτητές στο πλαίσιο επιτόπιας έρευνας, ακολουθώντας τις μεθοδολογικές οδηγίες του Γεωργίου Κ. Σπυριδάκη και αργότερα της Μαρίας Μηλίγκου-Μαρκαντώνη.
Η γεωγραφική κάλυψη των συλλογών είναι εξαιρετικά εκτεταμένη, περιλαμβάνοντας περισσότερους από 1.000 οικισμούς της Ελλάδας, καθώς και τεκμήρια από την Κύπρο, τη Μικρά Ασία και τον Πόντο. Χρονικά, οι καταγραφές εκτείνονται από τη δεκαετία του 1960 έως σήμερα, διασώζοντας μνήμες και πρακτικές που ανάγονται συχνά στον 19ο και στις αρχές του 20ού αιώνα.
Μέσα από τα χειρόγραφα αυτά αναδύεται ένας πολύχρωμος χάρτης του ελληνικού λαϊκού πολιτισμού. Πρόκειται για τεκμήρια, που πέραν του παρελθόντος, κατέγραψαν και τον τρόπο με τον οποίο οι τοπικές κοινότητες θυμούνταν, αφηγούνταν και επαναπροσδιόριζαν την πολιτισμική τους ταυτότητα.
Η έκθεση προσκαλεί τον επισκέπτη σε ένα ταξίδι από χωριό σε χωριό, μέσα από χειρόγραφες σελίδες που διασώζουν τον παλμό της καθημερινής ζωής και μας υπενθυμίζουν ότι η πολιτιστική κληρονομιά δεν βρίσκεται μόνο στα μεγάλα γεγονότα, αλλά και στα μικρά, ανθρώπινα ίχνη της μνήμης.
Η θεματική έκθεση περιλαμβάνει τεκμήρια από τους εξής φορείς:
