Ο Οδυσσέας είναι μία από τις πιο πολύπλευρες μορφές της αρχαίας ελληνικής μυθολογίας. Σε αντίθεση με τον Αχιλλέα, που έγινε σύμβολο της πολεμικής ανδρείας, ο βασιλιάς της Ιθάκης ξεχώρισε για τη μήτιν, δηλαδή την ευφυΐα, τη στρατηγική σκέψη και την ικανότητα να βρίσκει λύσεις ακόμη και στις πιο δύσκολες καταστάσεις. Για τους αρχαίους Έλληνες, η δύναμη του νου μπορούσε να αποδειχθεί εξίσου σημαντική με τη δύναμη των όπλων, και ο Οδυσσέας αποτέλεσε το ιδανικό παράδειγμα αυτού του τρόπου σκέψης.
Στην Ιλιάδα και ακόμη περισσότερο στην Οδύσσεια, ο Οδυσσέας παρουσιάζεται ως ο πιο πολυμήχανος από όλους τους Αχαιούς. Η σύλληψη του Δούρειου Ίππου, το τέχνασμα με το όνομα «Οὖτις» («Κανείς») απέναντι στον Πολύφημο, οι μεταμφιέσεις του, αλλά και η ψυχραιμία με την οποία αντιμετωπίζει κάθε δυσκολία, τον καθιέρωσαν ως τον ήρωα της ευφυΐας και της στρατηγικής. Δεν νικά χάρη στη σωματική του δύναμη, αλλά επειδή σκέφτεται γρηγορότερα από τους αντιπάλους του. Γι' αυτό και η θεά Αθηνά, προστάτιδα της σοφίας, στέκεται διαρκώς στο πλευρό του.
Μετά την άλωση της Τροίας, ο Οδυσσέας χρειάστηκε δέκα χρόνια για να επιστρέψει στην πατρίδα του. Τα ταξίδια του έγιναν σύμβολο της περιπέτειας και της αναζήτησης, ενώ ήδη από την αρχαιότητα οι άνθρωποι προσπαθούσαν να τα συνδέσουν με πραγματικούς τόπους της Μεσογείου.
Παρότι η ακριβής διαδρομή του παραμένει αντικείμενο συζήτησης, πολλές από τις στάσεις του έχουν ταυτιστεί κατά καιρούς με σύγχρονες περιοχές. Οι Λωτοφάγοι τοποθετούνται συχνά στις ακτές της Τυνησίας ή της Λιβύης, η χώρα των Κυκλώπων συνδέεται με τη Σικελία και ιδιαίτερα με τις πλαγιές της Αίτνας, όπου ζούσε ο Κύκλωπας Πολύφημος, ενώ οι Σειρήνες τοποθετούνται σε μικρά νησιά κοντά στη νότια Ιταλία, απέναντι από την Καμπανία. Η Σκύλλα και η Χάρυβδη ταυτίζονται με το στενό της Μεσσήνης, ανάμεσα στη Σικελία και την Καλαβρία, ενώ το νησί της Κίρκης συνδέεται με το όρος Κίρκειο (Monte Circeo), νότια της Ρώμης. Άλλοι σταθμοί, όπως η Ωγυγία της Καλυψώς ή η Σχερία των Φαιάκων, έχουν προταθεί κατά καιρούς ότι βρίσκονταν στη Μάλτα, στην Κέρκυρα ή σε άλλα νησιά της Μεσογείου, χωρίς να υπάρχει οριστική ταύτιση.
Είτε πρόκειται για πραγματικούς τόπους είτε για φανταστικά τοπία εμπνευσμένα από τη γεωγραφία της Μεσογείου, το ταξίδι του Οδυσσέα αποτυπώνει τον κόσμο όπως τον φαντάζονταν οι Έλληνες: μια θάλασσα γεμάτη κινδύνους, θαύματα και άγνωστους λαούς.
Η Οδύσσεια είναι πάνω απ' όλα το έπος του νόστου, της επιστροφής στην πατρίδα. Για τους αρχαίους Έλληνες, ο νόστος δεν σήμαινε απλώς την ολοκλήρωση ενός ταξιδιού, αλλά την αποκατάσταση της φυσικής τάξης των πραγμάτων: την επιστροφή στον οίκο, την οικογένεια, την ταυτότητα και τη θέση του ανθρώπου μέσα στην κοινωνία του. Ο Οδυσσέας δεν επιθυμεί νέα βασίλεια ούτε αθάνατη ζωή· απορρίπτει ακόμη και την προσφορά της Καλυψώς για αιώνια νεότητα, γιατί μοναδικός του στόχος είναι να ξαναβρεί την Ιθάκη.
Η επιθυμία αυτή δίνει νόημα σε κάθε δοκιμασία που αντιμετωπίζει. Η επανένωσή του με τον γιο του Τηλέμαχο, η συγκινητική αναγνώρισή του από τον πιστό σκύλο Άργο, η συνάντησή του με τον ηλικιωμένο πατέρα του Λαέρτη και η αναγνώρισή του από την Πηνελόπη σηματοδοτούν την ολοκλήρωση του νόστου. Μέσα από αυτές τις σκηνές, ο Οδυσσέας αναδεικνύεται όχι μόνο ως ήρωας της ευφυΐας και της περιπέτειας, αλλά και ως σύμβολο της ανθρώπινης επιθυμίας για επιστροφή στην πατρίδα και στους αγαπημένους του.
Η Ιθάκη διατήρησε ζωντανή τη μνήμη του μυθικού της βασιλιά για πολλούς αιώνες μετά τη σύνθεση των ομηρικών επών. Ο Οδυσσέας αποτέλεσε σημείο αναφοράς για την ταυτότητα του νησιού, όπως μαρτυρούν αρχαιολογικά ευρήματα που συνδέονται με τη λατρεία και τη διαχρονική ανάμνησή του.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το Σπήλαιο του Οδυσσέα στον κόλπο της Πόλης, στο βόρειο τμήμα της Ιθάκης. Πολλοί ερευνητές το ταυτίζουν με το σπήλαιο των Νυμφών που περιγράφεται στην Οδύσσεια, όπου οι Φαίακες άφησαν κοιμισμένο τον Οδυσσέα κατά την επιστροφή του στην πατρίδα. Οι ανασκαφές αποκάλυψαν αναθήματα και επιγραφές που χρονολογούνται από τη Γεωμετρική έως και τη Ρωμαϊκή περίοδο, δείχνοντας ότι ο χώρος λειτουργούσε επί αιώνες ως ιερό αφιερωμένο στις Νύμφες και πιθανότατα συνδεόταν και με ηρωική λατρεία του ίδιου του Οδυσσέα.
Η στενή σχέση του ήρωα με την Ιθάκη αποτυπώνεται και στα αργυρά και χάλκινα νομίσματα του νησιού, στα οποία απεικονίζεται ο Οδυσσέας με γενειάδα και χαρακτηριστικό πίλο ή καυσία. Η επιλογή της μορφής του ως εμβλήματος της πόλης φανερώνει ότι ο μυθικός βασιλιάς αποτελούσε διαχρονικό σύμβολο της τοπικής ταυτότητας. Τόσο τα ευρήματα από το σπήλαιο όσο και τα νομίσματα αποκαλύπτουν ότι, πολλούς αιώνες μετά τον Όμηρο, ο Οδυσσέας δεν ήταν μόνο ο πρωταγωνιστής ενός έπους, αλλά μια μορφή που συνέχιζε να συνδέεται άρρηκτα με την ιστορία, τη μνήμη και την πολιτισμική κληρονομιά της Ιθάκης.
Η θεματική έκθεση περιλαμβάνει τεκμήρια από τους εξής φορείς:
