Αναγνώσεις του Ομήρου

Τον άντρα, Μούσα, τον πολύτροπο να μου ανιστορήσεις, που βρέθηκε

ώς τα πέρατα του κόσμου να γυρνά, αφού της Τροίας

πάτησε το κάστρο το ιερό.

Γνώρισε πολιτείες πολλές, έμαθε πολλών ανθρώπων τις βουλές,

κι έζησε, καταμεσής στο πέλαγος, πάθη πολλά που τον σημάδεψαν,

σηκώνοντας το βάρος για τη δική του τη ζωή και των συντρόφων του

τον γυρισμό.

Οδύσσεια α 1-6, Μτφρ. Δ.Ν. Μαρωνίτης

Τα ομηρικά έπη, η Ιλιάδα και η Οδύσσεια, αποτελούν το ιδρυτικό σώμα της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας. Από τον 8ο αιώνα π.Χ. έως σήμερα, τα έργα αυτά ταξιδεύουν από γλώσσα σε γλώσσα, από εποχή σε εποχή, διατηρώντας την αρχέγονη τους δύναμη, ενώ ταυτόχρονα μεταμορφώνονται μέσα από την αισθητική και την κοσμοθεωρία κάθε εποχής. 

Ποιός ήταν όμως ο Όμηρος, ο πρώτος Ευρωπαίος λογοτέχνης;  

Θα έλεγε κανείς ότι είναι η σκιά μιας φωνής που τραγουδά αρχαίες ιστορίες. Κατά κάποιους ο Όμηρος ήταν ο πρώτος ραψωδός. Ταξίδευε για να απαγγέλλει τα ποιήματά του (λέγεται ότι ήταν ο πρώτος που κράτησε ραβδί) που πρέπει να τα συνέθεσε χρησιμοποιώντας γραφή. Είναι ένα πρόσωπο συνυφασμένο με το μυστήριο καθώς τα βιογραφικά στοιχεία για εκείνον ειναι ασαφή και συγκεχυμένα. Δεν γνωρίζουμε με σιγουριά τη γενέτειρα του (επτά πόλεις της αρχαιότητας τον διεκδικούν), ούτε την εποχή που έζησε, ούτε καν αν ο ίδιος συνέθεσε την Ιλιάδα και την Οδύσσεια. Υπάρχει η παρετυμολογική εκδοχή ότι Ὅμηρος σημαίνει ο μή ορών (αυτός που δεν βλέπει), επειδή κατά την παράδοση ο ποιητής ήταν τυφλός, κάτι που επίσης αμφισβητείται.  

Είναι τελικά ο Όμηρος πρόσωπο φανταστικό ή πραγματικό; Είναι άραγε ο μοναδικός δημιουργός των επικών ποιημάτων; Στα παραπάνω ερωτήματα καλούνται να απαντήσουν οι ερευνητές του λεγόμενου ομηρικού ζητήματος. 

Παρά την αινιγματική μορφή του δημιουργού τους  τα έπη υπήρξαν και παραμένουν πηγή έμπνευσης, γνώσης και δημιουργίας. Οι ραψωδίες του έχουν αποτελέσει γέφυρα ανάμεσα στο προφορικό και το γραπτό λόγο, προκαλώντας δέος σε όποιον επιχειρεί να τις μεταφέρει σε μια σύγχρονη γλώσσα χωρίς να προδώσει τον ρυθμό, τη μουσικότητα και την πυκνότητά τους.

Η πρόκληση της μετάφρασης 

Η μετάφραση των ομηρικών επών είναι πράξη δημιουργίας και αναμέτρησης.  

Ο Κακριδής στον πρόλογο της Ιλιάδας (Αθήνα 1965) περιγράφει την μεταφραστική περιπέτεια ως εξής:  

«[..] ο αναγνώστης ξέρει τώρα πόσα χρόνια και πόσους κόπους χρειάστηκε για να πάρει, προσωρινά, τελική μορφή η μετάφραση τούτη, μπορεί λοιπόν να φανταστεί πόσες γραφές απαιτήθηκε να γίνουν, πόσες φορές ο κάθε στίχος να χυθεί και να ξαναχυθεί. Εκείνο ωστόσο που ευχόμαστε είναι από το μόχθο αυτό, καθώς θα διαβάζει τη μετάφραση, να μην καταλάβει τίποτα· μοναχά αν νιώσει τους στίχους να κυλούν άνετα και αβίαστα, σαν να πρωτοχύθηκαν από τον ποιητή τον ίδιο κάτω από την ένθεη πνοή της Μούσας, μοναχά τότε θα πει, θα πούμε κι εμείς μαζί του, πως η μετάφραση έχει πετύχει». 

Ο Δημήτρης Μαρωνίτης στον πρόλογο της Οδύσσειας (Αθήνα 2006) περιγράφει τη δική του αναμέτρηση με το ομηρικό κείμενο:  

«Όποιος διαβάζει με προσοχή την Οδύσσεια αισθάνεται τη μεγάλη απόσταση χώρου και χρόνου από το κείμενό της. Παρά ταύτα, σιγά σιγά αναδύεται η συναίσθηση ότι το ποίημα, ταξιδεύοντας, έρχεται και φεύγει, πλησιάζει και απομακρύνεται, χαμογελώντας άλλοτε με συμπάθεια και άλλοτε με ειρωνεία. Κι αυτό το πήγαινε-έλα καταλήγει σε μια παράξενη φιλοξενία». 

Με το επίπονο έργο της μετάφρασης των ομηρικών επών καταπιάστηκαν μεγάλα ονόματα των γραμμάτων- όπως Καζαντζάκης, Κακριδής, Κάλβος, Σολωμός, Μαρωνίτης, Εφταλιώτης, Πολυλάς, Γαζής, Δούκας, Μαρκοράς, Πάλλης, Ρίζος-Ραγκαβής, Βικέλας.  Με διαφορετικές θεωρητικές και υφολογικές αφετηρίες, οι μεταφραστικές εκδοχές των επών αναδεικνύουν πόσο δύσκολο είναι να διατηρηθεί το μέτρο, η ακρίβεια και το πνεύμα του ομηρικού λόγου σε μια νέα γλωσσική πραγματικότητα.

Ο Όμηρος πέρα από το κείμενο 

Η επιδραστικότητα των ομηρικών έργων δεν περιορίζεται στη λογοτεχνία. 

Πολυάριθμα έργα τέχνης, κινηματογραφικές ταινίες, animation, χορευτικές και θεατρικές παραστάσεις και εικονογραφήσεις εκδόσεων στοιχειοθετούν ότι η αφηγηματικότητα των ομηρικών επών διαχρονικά ελκύει και εμπνέει καλλιτέχνες, σκηνοθέτες και δημιουργούς. Ο Όμηρος μάλιστα απέκτησε τη δική του σελίδα στην βάση δεδομένων IMDB (Internet Movie Database) ως σεναριογράφος σε ταινίες όπως το "Oh Brother Where Art Thou" των αδελφών Κοέν (η ταινία του 2001 βασίζεται ανεπίσημα στην «Οδύσσεια»), στο "Troy" του Βόλφγκανγκ Πέντερσεν (2004) με πρωταγωνιστή τον Μπραντ Πιτ, στο ρόλο του Αχιλλέα και στην «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν, με τον Ματ Ντέημον ως Οδυσσέα (2026).

Τα έργα αυτά δείχνουν πως ο Όμηρος δεν είναι μόνο ένας ποιητής του παρελθόντος, αλλά ένας διαχρονικός συνομιλητής του ανθρώπινου βιώματος: της περιπέτειας, της απώλειας, της νοσταλγίας, της επιστροφής. 

Είτε με τη λόγια πυκνότητα των αρχαίων στίχων είτε μέσα από τη λιτότητα μιας σύγχρονης κινηματογραφικής, σκηνικής ή εικαστικής απόδοσης, τα έπη εξακολουθούν να λειτουργούν ως καθρέφτης του ανθρώπου και της ανάγκης του να αφηγηθεί τον κόσμο. 

Τα τεκμήρια της έκθεσης 

Στην Έκθεση θα συναντήσουμε ιστορικές εκδόσεις των ομηρικών έργων, μεταφράσεις των Ιάκωβου Πολυλά, Αλέξανδρου Πάλλη, Νικόλαου Ποριώτη, Αργύρη Εφταλιώτη, Ιωάννη Ζερβού και άλλων, σχολικά εγχειρίδια και χειρόγραφα της Ιλιάδας και της Οδύσσειας, αλλά και έργα τέχνης που είτε εμπνεύστηκαν από τα ομηρικά έπη, είτε δημιουργήθηκαν για να εικονογραφήσουν τις μεταφράσεις και εκδόσεις των επών. Μέσα από προγράμματα θεατρικών παραστάσεων, ενδυματολογικά σκίτσα, μακέτες και φωτογραφίες φωτίζεται η επιδραστικότητα του Ομήρου και των φτερωτών του λόγων στις εικαστικές τέχνες, το θέατρο και τον χορό.

Ίσως η μεγαλύτερη γοητεία των ομηρικών επών να βρίσκεται στην αδυναμία μας να τα ορίσουμε οριστικά — ούτε ως καθαρά αρχαία κείμενα, ούτε ως απλές λογοτεχνικές μεταφορές. Είναι παλίμψηστα ανθρώπινων προσπαθειών, τεκμήρια μιας διαχρονικής συνομιλίας ανάμεσα στη φωνή του παρελθόντος και την ανάγκη του παρόντος να την ακούσει ξανά.