Τι μένει από μια παράσταση όταν πέσει η αυλαία;
Μια φωτογραφία από τις πρόβες φωτίζει τη δουλειά πριν από την πρεμιέρα, ένα πρόγραμμα κατονομάζει τους συντελεστές, ένα σχέδιο κοστουμιού καταγράφει μια σκηνική επιλογή και μια κριτική μαρτυρεί πώς υποδέχτηκε την παράσταση η εποχή της. Στο ψηφιακό σύμπαν, το τεκμήριο της Θεατρικής Παράστασης είναι το σημείο όπου συναντιούνται αυτά τα ίχνη.
Η παρούσα Θεματική Έκθεση οργανώνεται γύρω από τις Θεατρικές Παραστάσεις των μεγαλύτερων θεάτρων της Ελλάδας και τις παρουσιάζει χρονολογικά. Αντλεί υλικό από πέντε συλλογές, του Εθνικού Θεάτρου, του Κρατικού Θεάτρου Βορείου Ελλάδος, του Θεσσαλικού Θεάτρου, του ΔΗ.ΠΕ.ΘΕ. Κομοτηνής και του Ιδρύματος Μιχάλης Κακογιάννης.
Κάθε ένα τεκμήριο Θεατρικής Παράστασης είναι συνήθως σύνθετο και αποτελείται από επιμέρους τεκμήρια όπως φωτογραφίες, θεατρικά προγράμματα, αποκόμματα από Τύπο και κοστούμια- τα οποία συνοδεύονται από τη δική τους τεκμηρίωση και, συχνά, από πολλαπλά αρχεία. Δηλαδή με αφετηρία τις σχεδόν 3.000 εγγραφές Θεατρικών Παραστάσεων, μπορεί κανείς να ανακαλύψει περισσότερα από 50.000 επιμέρους τεκμήρια που αντιστοιχούν σε 160.000 ψηφιακά αρχεία.
Το ρεπερτόριο στον χρόνο
Αρχές του 20ού αιώνα και η θεατρική ζωή της Αθήνας αλλάζει. Το Βασιλικό Θέατρο ανοίγει τις πύλες του το 1901 και φέρνει το κοινό σε επαφή με έργα του ευρωπαϊκού θεάτρου. Το Εθνικό Θέατρο ιδρύεται το 1930 και εγκαινιάζεται το 1932. Δίπλα στο αρχαίο δράμα και το ξένο ρεπερτόριο, το κωμειδύλλιο συνδυάζει την κωμωδία με το τραγούδι, ενώ η επιθεώρηση κάνει την επικαιρότητα θέατρο μέσα από τη σάτιρα και τη μουσική.
Στη νεοελληνική δραματουργία, από τη Στέλλα Βιολάντη του Γρηγορίου Ξενόπουλου και το Φυντανάκι του Παντελή Χορν έως τα έργα του Άγγελου Τερζάκη, του Γιώργου Θεοτοκά και του Δημήτρη Ψαθά, η οικογενειακή ζωή, οι κοινωνικές συγκρούσεις και οι ιστορικές ανατροπές βρίσκουν διαφορετικές σκηνικές μορφές. Στις τελευταίες δεκαετίες του αιώνα, θεατρικές ομάδες και σκηνοθέτες δοκιμάζουν νέους τρόπους να ανεβάσουν τόσο τα παλαιότερα όσο και τα σύγχρονα έργα.
Το έργο Στέλλα Βιολάντη προσφέρει μια διαδρομή μέσα σε αυτή την ιστορία. Από το 1930 έως το 2011, οι παραστάσεις που παρουσιάζονται στην έκθεση μας επιτρέπουν να παρακολουθήσουμε πώς διαφορετικές γενιές συντελεστών έδωσαν σκηνική μορφή στη σύγκρουση της Στέλλας με την οικογένειά της για το δικαίωμα να ορίσει τη ζωή της.
Οι συντελεστές της παράστασης
Κάθε θεατρική παράσταση παίρνει μορφή μέσα από τη δημιουργική συνεργασία ανθρώπων που, ο καθένας με την τέχνη του, συνθέτουν έναν κοινό κόσμο πάνω στη σκηνή. Η δουλειά των μεταφραστών, των σκηνογράφων, των ενδυματολόγων και των άλλων συντελεστών μιας παράστασης έρχεται στο φως μέσα από τα προγράμματα, τις φωτογραφίες, τις μακέτες και τα σχέδια.
Στις αρχές του 20ού αιώνα, ηθοποιοί όπως η Κυβέλη και η Μαρίκα Κοτοπούλη πρωτοστατούν στη θεατρική ζωή της Αθήνας ως πρωταγωνίστριες και επικεφαλής θιάσων. Λίγες δεκαετίες αργότερα εμφανίζονται η Κατίνα Παξινού, ο Αιμίλιος Βεάκης, η Ελένη Παπαδάκη και ο Αλέξης Μινωτής στη σκηνή του Εθνικού Θεάτρου.
Στη μεταπολεμική περίοδο, οι διαδρομές των ηθοποιών του θεάτρου τους φέρνουν συχνά στην οθόνη. Ο Δημήτρης Χορν, ο Μάνος Κατράκης, ο Ορέστης Μακρής και η Μελίνα Μερκούρη δίνουν το στίγμα τους και στη μεγάλη άνθηση του ελληνικού κινηματογράφου, ενώ θεατρικά έργα του Δημήτρη Ψαθά και του Νίκου Τσιφόρου βρίσκουν νέο κοινό μέσα από τις κινηματογραφικές διασκευές τους.
Την ίδια περίοδο, ο Ιάκωβος Καμπανέλλης δίνει νέα πνοή στη νεοελληνική δραματουργία, ενώ ο Κάρολος Κουν ανανεώνει τη σκηνική ανάγνωση του αρχαίου δράματος. Το 1957 ανεβαίνει το έργο του Καμπανέλλη Η αυλή των θαυμάτων στο Θέατρο Τέχνης, σε σκηνοθεσία Καρόλου Κουν, με σκηνικά Γιάννη Τσαρούχη και μουσική Μάνου Χατζιδάκι, και λαμβάνει θερμότατη υποδοχή από το φιλοθεάμον κοινό.
Στις δεκαετίες του 1960 και του 1970, συγγραφείς όπως η Λούλα Αναγνωστάκη και ο Δημήτρης Κεχαΐδης αναζητούν νέους τρόπους να μιλήσουν για τις σχέσεις των ανθρώπων και τις εντάσεις της ελληνικής κοινωνίας. Την ίδια περίοδο, η Άννα Βαγενά και ο Κώστας Τσιάνος συνδέουν τη διαδρομή τους με το Θεσσαλικό Θέατρο, που ιδρύεται στη Λάρισα το 1975.
Στα τέλη του 20ού αιώνα, η Μήδεια του Εθνικού Θεάτρου (1997) φέρνει κοντά την Καρυοφυλλιά Καραμπέτη στον ομώνυμο ρόλο, τη Νικαίτη Κοντούρη στη σκηνοθεσία, τον Γιώργο Πάτσα στα σκηνικά και τα κοστούμια και τη Σαβίνα Γιαννάτου στη μουσική.
Σε όλη την ιστορία του νεοελληνικού θεάτρου, τέτοιες εμβληματικές συνεργασίες σκηνοθετών, ηθοποιών, σκηνογράφων και μουσικών αφήνουν το στίγμα τους, δημιουργώντας αξέχαστες εμπειρίες για το κοινό και γράφοντας θεατρική ιστορία.
Από τα έργα της μεταπολεμικής δραματουργίας έως τις σύγχρονες αναγνώσεις του αρχαίου δράματος, οι παραστάσεις φωτίζουν τις επιλογές ρεπερτορίου, τη φυσιογνωμία των θεάτρων και τη συνεργασία των ανθρώπων τους. Ακολουθώντας έναν συγγραφέα, μια ηθοποιό, έναν σκηνοθέτη ή μια ενδυματολόγο από παραγωγή σε παραγωγή, μπορούμε να δούμε πώς οι καλλιτεχνικές διαδρομές διασταυρώνονται και πώς το ίδιο έργο αποκτά διαφορετική ζωή κάθε φορά που ανεβαίνει στη σκηνή.
Η εικαστική μορφή μιας παράστασης αρχίζει εξάλλου πολύ πριν ανοίξει η αυλαία. Η αφίσα δίνει στον θεατή μια πρώτη εικόνα του έργου, ενώ το θεατρικό πρόγραμμα, με τα κείμενα, τις εικόνες και τη σελιδοποίησή του, προτείνει έναν τρόπο να το διαβάσει. Μετά το τέλος των παραστάσεων, τα έντυπα αυτά συνεχίζουν τη δική τους διαδρομή ως συλλεκτικά αντικείμενα και τεκμήρια της γραφιστικής συλλογιστικής κάθε εποχής.
Θέατρο και κοινωνία
Η σχέση του κοινού με μια παράσταση συνεχίζεται και μετά την αυλαία. Στα αποκόμματα του Τύπου που συνοδεύουν πολλές από τις παραστάσεις της έκθεσης, οι κριτικοί σχολιάζουν τη σκηνοθεσία, τις ερμηνείες και τη σκηνογραφία, ενώ κάποτε καταγράφουν και τις αντιδράσεις των θεατών. Διαβάζοντας δίπλα δίπλα κριτικές για την ίδια παράσταση, μπορούμε να δούμε ποιες επιλογές προκάλεσαν ενθουσιασμό, ποιες δίχασαν και τι περίμενε το κοινό κάθε εποχής από το θέατρο.
Στις σελίδες των εφημερίδων και των περιοδικών, κριτικοί του 20ου αιώνα όπως η Άλκης Θρύλος, ο Μάριος Πλωρίτης, ο Βάσος Βαρίκας και ο Κώστας Γεωργουσόπουλος προκαλούν δημόσια συζήτηση γύρω από το θέατρο. Δημόσια συζήτηση γίνεται και σήμερα, με κριτικές για τις νέες παραστάσεις και τις διαφορετικές σκηνοθετικές προσεγγίσεις.
Σήμερα, από τις μεγάλες σκηνές της Αθήνας και της Θεσσαλονίκης έως τα δημοτικά θέατρα της περιφέρειας και τα καλοκαιρινά φεστιβάλ, το θέατρο έχει σταθερή θέση στην πολιτιστική ζωή της Ελλάδας. Τα τελευταία χρόνια υπολογίζεται ότι ανεβαίνουν περίπου 1.500 θεατρικές παραγωγές ανά σεζόν πανελλαδικά, με περίπου 1.300 στην Αθήνα (πηγή: TO BHMA).
Η θεατρική παιδεία στην Ελλάδα καλλιεργείται στη σχολική τάξη, στη σκηνή και στην πλατεία. Μέσα από το θεατρικό παιχνίδι και τη σχολική παράσταση, τα παιδιά δοκιμάζουν ρόλους, συνεργάζονται και ανακαλύπτουν τι συμβαίνει όταν ένα κείμενο αποκτά φωνή και σώμα. Η επίσκεψη στο θέατρο τα φέρνει σε μια άλλη θέση, εκείνη του θεατή που παρατηρεί, ερμηνεύει και συζητά όσα είδε. Οι δραματικές σχολές μεταδίδουν την τέχνη της υποκριτικής, ενώ τα πανεπιστημιακά τμήματα θεατρικών σπουδών μελετούν την ιστορία και τις μορφές του θεάτρου.
Τα ψηφιοποιημένα θεατρικά αρχεία τεκμηριώνουν τη δραματουργία, την πορεία και τα επιτεύγματα του ελληνικού θεάτρου. Ένα πρόγραμμα, μια φωτογραφία πρόβας ή δύο κριτικές για την ίδια παράσταση μάς βοηθούν να καταλάβουμε πώς δημιουργείται μια παράσταση και πώς τη διαβάζει το κοινό της εποχής της.
Μάθετε περισσότερα :
Η θεματική έκθεση περιλαμβάνει τεκμήρια από τους εξής φορείς: