Ζωογραφίες

Τα ζώα είναι το θέμα των πρώτων ζωγραφικών έργων της ανθρωπότητας· o προϊστορικός άνθρωπος αποτυπώνει στις βραχογραφίες των σπηλαίων τα ζώα που υπάρχουν γύρω του, κυρίως εκείνα που κυνηγά για να τραφεί. 

Οι απεικονίσεις των ειδών του ζωϊκού βασιλείου εξυπηρετούν επιστημονικούς, διδακτικούς και καλλιτεχνικούς σκοπούς. Μυθολογία, λαογραφία και ποικίλες μορφές τέχνης βρίθουν από αναπαραστάσεις ζώων. Εξίσου συχνές είναι οι απεικονίσεις ζώων σε χειρόγραφα και έντυπα βιβλία από τη γέννηση της τυπογραφίας έως σήμερα. Ιδιαίτερη μνεία αξίζει να γίνει στα μεσαιωνικά «βιβλία για ζώα» [bestiaries] που περιέχουν εικονογραφημένες ιστορίες με ηθικό δίδαγμα και πρωταγωνιστές πραγματικά ή μυθολογικά ζώα.

Οι απεικονίσεις ζώων σε επιστημονικά βιβλία ή σχολικά εγχειρίδια αποτελούν ξεχωριστό κεφάλαιο καθώς, παρά την επικράτηση της φωτογραφίας ως μέσου καταγραφής, η σχεδιαστική αναπαράσταση των ειδών αποτυπώνει λεπτομέρειες ουσιώδεις για την επιστημονική έρευνα. Επιπλέον, κάποιες από αυτές τις απεικονίσεις αποκτούν σήμερα μεγαλύτερη αξία λόγω της εξαφάνισης ή της απειλής εξαφάνισης κάποιων ειδών. Αποσκοπώντας λοιπόν στη δημιουργία εικόνων που μεταφέρουν αποτελεσματικά ορισμένες πληροφορίες δια μέσω του οπτικού καναλιού στον παρατηρητή, η επιστημονική εικονογράφηση παραμένει χρήσιμη για τη μετάδοση πολύπλοκων επιστημονικών θεωριών στο ευρύ κοινό ή στη σχολική αίθουσα.

Η θεματική έκθεση «Ζωογραφίες» συγκεντρώνει εικόνες και εικονογραφήσεις που αποτυπώνουν τον τρόπο με τον οποίο τα ζώα παρατηρήθηκαν, ταξινομήθηκαν και παρουσιάστηκαν σε διαφορετικά περιβάλλοντα γνώσης και ψυχαγωγίας από τα τέλη του 19ου έως και τον 20ό αιώνα.

Ο μεγαλύτερος όγκος του υλικού προέρχεται από το αρχείο του Διδασκαλείου Κρήτης στο Ηράκλειο, το οποίο διέθετε μια πλούσια συλλογή εποπτικών εικόνων που χρησιμοποιούνταν στη διδασκαλία των φυσικών επιστημών. Σύμφωνα με τις παιδαγωγικές αντιλήψεις της εποχής, οι παραστατικές αυτές εικόνες ενίσχυαν το ενδιαφέρον των μαθητών και καλλιεργούσαν την παρατηρητική τους ικανότητα. Οι «Εικόνες Ζωολογίας», που εκδόθηκαν από ελληνικούς και ευρωπαϊκούς εκδοτικούς οίκους, αξιοποιούνταν στα μαθήματα της Φυσικής Ιστορίας, της Γεωπονίας και της Ζωοτεχνίας, αποτελώντας χαρακτηριστικά παραδείγματα της εποπτικής διδασκαλίας του πρώτου μισού του 20ού αιώνα.

Ένα δεύτερο σύνολο τεκμηρίων προέρχεται από την περιηγητική γραμματεία και περιλαμβάνει εικονογραφήσεις ζώων που οι περιηγητές θεωρούσαν σπάνια, ιδιαίτερα ή χαρακτηριστικά της ανατολικής λεκάνης της Μεσογείου. Μέσα από αυτές τις εικόνες αναδεικνύονται οι τρόποι με τους οποίους η φύση και η πανίδα της περιοχής έγιναν αντικείμενο παρατήρησης, περιγραφής και αναπαράστασης.

Η έκθεση ολοκληρώνεται με χρωμολιθόγραφες παραστάσεις από τις συλλογές του Ε.Λ.Ι.Α., τεκμηριωμένες ως «εφήμερα». Οι εικόνες αυτές, που απεικονίζουν άγρια και εξημερωμένα ζώα, μαρτυρούν τη διάδοση της εικονογραφίας της ζωικής πανίδας στην καθημερινή ζωή και στον λαϊκό οπτικό πολιτισμό.

Μέσα από σχολικά εποπτικά μέσα, περιηγητικές εκδόσεις και εφήμερα έντυπα, η έκθεση αναδεικνύει διαφορετικές όψεις της σχέσης του ανθρώπου με τον ζωικό κόσμο και τους τρόπους με τους οποίους η εικόνα συνέβαλε στη διαμόρφωση της γνώσης και της αντίληψης για τα ζώα.