Ο κόσμος των ζώων

Το πρώτο και ίσως το αρχαιότερο θέμα της τέχνης είναι το ζώο.

Πολύ πριν την εμφάνιση βασιλιάδων, ηρώων και αφηγηματικών μορφών εξουσίας, οι πρώτες εικόνες που δημιούργησε ο άνθρωπος κυριαρχούνται από το ζωικό βασίλειο. Μαμούθ και βίσονες, γιγαντιαίοι και σχεδόν μυθικοί, δεσπόζουν σε σκηνές κυνηγιού χαραγμένες στους τοίχους των σπηλαίων· εικονογραφικές μαρτυρίες των πρώτων κοινωνιών που είτε εξυμνούν την επιβίωση και την τύχη, είτε αφηγούνται τον μόχθο της τροφής, είτε αποδίδουν με δέος τη δύναμη και την αφθονία της φύσης. 

Με τη διαδικασία εξημέρωσης, οι νεολιθικές κοινωνίες μετασχηματίζουν τη σχέση τους με τα ζώα. Ειδώλια από πηλό, οστό ή πέτρα αποτυπώνουν οικόσιτα είδη —αιγοπρόβατα, βοοειδή, χοίρους και σκύλους— ενώ σπανιότερα εμφανίζονται άγρια ζώα, όπως αρκούδες και ελάφια. Τα πολυάριθμα ειδώλια ζώων που έχουν βρεθεί αποτελούν ένα μυστήριο- μπορεί να ήταν παιδικά παιχνίδια, εκπαιδευτικά εργαλεία που χρησιμοποιούνταν από ενήλικες, φυλαχτά, αναμνηστικά αντικείμενα για τους νεκρούς τους ή μέρος της καθημερινής λατρευτικής τους πρακτικής.

Στην αρχαία Αίγυπτο, οι θεότητες ενσαρκώνονται μέσα από ζωόμορφες μορφές, ενώ στον ελληνικό κόσμο το ζώο αποκτά κεντρική συμβολική θέση. Ο ταύρος συνδέεται με τη μινωική Κρήτη και τα ταυροκαθάψια, ο αετός με τον Δία, και η Άρτεμις πλαισιώνεται από ιερά ζώα-συνοδούς.

Οι θυσιαστικές πρακτικές και οι μυθολογικές μεταμορφώσεις ενισχύουν αυτή τη συμβολική οικονομία: ο Δίας μεταμορφώνεται σε ταύρο για να προσεγγίσει την Ευρώπη, ενώ η Ιώ μετατρέπεται σε αγελάδα.

Στον κόσμο της ελληνικής μυθολογίας, τα ζώα δεν θεωρούνταν κατώτερα όντα, αλλά φορείς δύναμης, συμβολισμών και θεϊκών ιδιοτήτων, που συνδέονταν με την προστασία, τον έρωτα, την εξουσία και τη σχέση του ανθρώπου με το θείο. 

Στη βυζαντινή τέχνη, η ζωική απεικόνιση διατηρεί τον συμβολικό της χαρακτήρα, ερμηνευμένη πλέον μέσα από τη χριστιανική θεολογία και τα φυσιολόγια. Το αρνί παραπέμπει στον Χριστό, το περιστέρι στο Άγιο Πνεύμα, το παγώνι στην αθανασία, ενώ λιοντάρια, αετοί και φανταστικά όντα συγκροτούν ένα πλούσιο εικονογραφικό λεξιλόγιο.

Με την Αναγέννηση, η παρατήρηση της φύσης ενισχύει τη φυσιοκρατική απόδοση των ζώων, χωρίς όμως να αναιρεί τη συμβολική τους λειτουργία. Από αλληγορικές σκηνές έως πορτρέτα και κυνηγετικές παραστάσεις, το ζώο παραμένει φορέας νοήματος, συναισθήματος και κοινωνικής αναφοράς.

Στους επόμενους αιώνες, η απεικόνισή του μεταβάλλεται διαρκώς, αντανακλώντας τις αισθητικές και ιδεολογικές μετατοπίσεις κάθε εποχής.

Ένα ιδιαίτερο σώμα απεικονίσεων προέρχεται από την περιηγητική γραμματεία, όπου ταξιδιώτες και λόγιοι καταγράφουν σε χαρακτικά και λιθογραφίες τα ζώα και τα φυσικά “θαύματα” της ανατολικής Μεσογείου, συμβάλλοντας στη διαμόρφωση μιας πρώιμης οπτικής παγκοσμιοποίησης.

Με την εμφάνιση της φωτογραφίας, από τα τέλη του 19ου και τις αρχές του 20ού αιώνα, το ζώο εισέρχεται στο φωτογραφικό κάδρο ως συνοδός του ανθρώπινου πορτρέτου, αλλά και ως τεκμήριο εργασίας και καθημερινότητας. Σκύλοι, άλογα και γάτες συνοδεύουν αστικά και στρατιωτικά πορτρέτα, ενώ άλογα, καμήλες και μουλάρια καταγράφονται ως εργαζόμενα σώματα σε αγροτικά και πολεμικά συμφραζόμενα.

Από τα σκηνοθετημένα πορτρέτα έως τις λαϊκές παραστάσεις με περιπλανώμενα θεάματα με αρκουδιάρηδες και μαιμουδιάρηδες, η φωτογραφία αποτυπώνει τη μεταβαλλόμενη σχέση ανθρώπου και ζώου σε έναν κόσμο ταχύτατης εκβιομηχάνισης. 

Η έκθεση συγκεντρώνει αρχαιολογικά αντικείμενα, ειδώλια, γλυπτά, αγγεία, φωτογραφίες, χαρακτικά, εικονογραφήσεις και φυσικά δείγματα, αναδεικνύοντας τη διαχρονική παρουσία του ζώου στον υλικό πολιτισμό. Από τα οικόσιτα ζώα έως τα φανταστικά πλάσματα, συγκροτείται ένα πολυεπίπεδο ζωικό σύμπαν που διατρέχει εποχές, τόπους και πολιτισμικά συστήματα.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει και ένα σώμα σύγχρονων έργων τέχνης, όπως γλυπτών, έργων ζωγραφικής και χαρακτικών, Ελλήνων καλλιτεχνών, από Σχολές Καλών Τεχνών, Πινακοθήκες και Μουσεία, με θέμα τα ζώα. Οι διαφορετικές ματιές, οι συμβολισμοί και οι εικαστικές αναζητήσεις συγκροτούν ένα πολυδιάστατο σώμα έργων, όπου τα ζώα άλλοτε εξυμνούνται και άλλοτε λειτουργούν ως φορείς συμβολικών, αισθητικών και υπαρξιακών προβληματισμών του σύγχρονου ανθρώπου. 

Η θεματική έκθεση «Ζώα: Απεικονίσεις και Συμβολισμοί στον Ελληνικό Πολιτισμό» συγκεντρώνει τεκμήρια από τις ψηφιακές συλλογές του SearchCulture και αναδεικνύει τη διαχρονική παρουσία του ζωικού κόσμου στην τέχνη και τον υλικό πολιτισμό. 

Σε συνεργασία με τη SciFY, μια βραβευμένη Αστική Μη Κερδοσκοπική Εταιρεία που αξιοποιεί την τεχνολογία και τα ερευνητικά αποτελέσματα για την παραγωγή απτών κοινωνικών λύσεων, μια εκπαιδευμένη ομάδα ατόμων με αναπηρία –συμπεριλαμβανομένων ατόμων στο φάσμα του αυτισμού και με ψυχικές διαταραχές– ανέλαβε την επισημείωση ενός ορισμένου συνόλου πολιτιστικών ψηφιακών πόρων (όπως έργα τέχνης, φωτογραφίες, αφίσες, εικονογραφήσεις και γραμματόσημα), εφαρμόζοντας ελεγχόμενα λεξιλόγια με ονομασίες ζώων και εντόμων. 

Η συστηματική επισημείωση περισσότερων από 2.600 τεκμηρίων στο πλαίσιο έργου προσβασιμότητας με τη συμμετοχή ατόμων με αναπηρία δεν ενισχύει μόνο την αναζητησιμότητα του περιεχομένου, αλλά ανοίγει νέους δρόμους διεπιστημονικής έρευνας, φέρνοντας σε διάλογο την ιστορία της τέχνης με τη βιολογία, τη λαογραφία και τις περιβαλλοντικές σπουδές. Παράλληλα, αναδεικνύει τη σημασία της συμπερίληψης στην παραγωγή νέας γνώσης και τη δυνατότητα των ψηφιακών πολιτιστικών υποδομών να γίνονται πιο προσβάσιμες, συμμετοχικές και ευφυείς.